„Intelektualne mode danas su se izmijenile, ali čak i danas ima ljudi koji smatraju da su Baudelaireovi prijevodi Adgara Allana Poea, ili prijevodi Alise u zemlji čuda (Alice in Wonderland) od Nabokova, poboljšanje svojih originala.“ (Robert Irwin, Hiljadu i jedna noć na Zapadu)
Koliko god ovo opširno štivo govorilo o nedvojbenom uticaju Hiljadu i jedne noći na zapadnoevropsku i općenito svjetsku književnost isto toliko ovo je studija o prevođenju, o svim zamkama koje sa sobom nosi prevođenje jednog djela na različite svjetske jezike, o njegovim upotrebama i zloupotrebama, o kompetentnosti prevodilaca i, napose, o težini prevodilačkog posla.
Ocjenjivanje učenika u školi možda je ponajbolji ekvivalent prevođenju: jedan profesor će jedan te isti rad u razmaku od samo godinu dana ocijeniti različito čak raspinjući ocjenu od najniže do najviše (o tome kako će jedan te isti rad ocijeniti više profesora, suvišno je i govoriti); sljedstveno, jedan prevodilac će jedan te isti rad u rasponu od samo godinu dana prevesti sasvim drukčije, a o više prevodilaca jednog te istog djela ne treba ni govoriti.
Foto: Wikipedia
Jedan jezik nije dovoljno poznavati samo na razini književno ortoepskog, odnosno književno ortografskog, a pogotovo nije dovoljno poznavati ga na razini konverzacije jer to nije ni izbliza dovoljan niti potreban uslov za prevođenje ma kakvog teksta, a pogotovo tako kolosalnih književnih ostvarenja kakva je nesumnjivo Hiljadu i jedna noć; za prevođenje teksta potrebno je ovladati vještinom mišljenja i na jeziku sa kojeg se prevodi i na jeziku na koji se prevodi, treba poznavati književne topose, treba poznavati lokalne izraze, kolokvijalne izraze, fraze, sve glasovne, morfološke i sintaksičke zakonitosti, jezičke idiome, semantiku i semiologiju, transkripciju i transliteraciju, domaću hermeneutiku, iščitati brdo knjiga pisaca koji su stvarali na tom svom „maternjem jeziku“, iščitati mnogo dobrih ali i loših prijevoda s jednog na drugi jezik i obratno, i opet imati veliku rezervu i prema takvom prijevodu i prema takvom prevodiocu.
Izvornik je nedvojbeno bolji, bolji od bilo kojeg prijevoda, čak i ako se ne razumije; Hasanaginica u Fortisovom ili u Goetheovom prijevodu zvuči italijanski brzo i njemački oštro i grubo, Shakespeare na bosanskom arhaički i odveć patetično, slavenski se jezici među sobom nekako i razmiju, pa Jesenjin i Majakovski ne gube baš mnogo od svoje izvornosti pri prevođenju na neki od južnoslavenskih jezika, ali prevoditi sa jezika koji pripada jednoj sasvim drugoj jezičkoj porodici, pa i stablu, (sa arapskog na engleski, sa kineskog na ruski, sa svahili jezika na mađarski) sizifovski je posao i nosi uvijek sa sobom gomilu rizika da bude izložen pogledima i tumačenjima prevodilaca koji bi to mogli, ako ne bolje ono barem drukčije.
Makar i sa stoljetnim kašnjenjem za Zapadom (Antoine Galland /1646-1715/ prvi je evropski prevodilac Noći), ipak je neopisivo bogatstvo u činjenici da je uvaženi prof. dr. Esad Duraković 1999. ponudio bosanski prijevod Hiljadu i jedne noći, ako ni zbog čega ono barem zbog direktnog, a ne posrednog prijevoda. Robert Irwin, profesor arapskog jezika na univerzitetu Oxford, također i predavač srednjovjekovne povijesti na univerzitetu St. Andrews, napisao je ovaj svoj priručnik za čitanje Hiljadu i jedne noći s posebnim užitkom, ali i sa posebnim osjećajem za literaturu, čak, na momente, toliko dobro da se pojedini pasaži doimaju upravo knjiški jer nas s vremena na vrijeme zasipaju stilskim figurama, pa čak i pitkom kompozicijom.
Foto: Wikipedia
Na jednom mjestu u knjizi Robert Irwin kaže: „Doista, moglo je biti lakše napisati kraće poglavlje da sam raspravljao o onim piscima koji nisu bili pod uticajem Hiljadu i jedne noći.“ Sasvim sigurno bi taj spisak bio osjetno manji od onog što sam ga složio bilježeći autore koji su stvarali pod njezinim direktnim uticajem: Boccacio (Dekameron), Lodovico Ariosto (Orlando Furioso), La Fontaine, Charles Perrault (Priče Majke Guske), braća Jacob i Wilhelm Grimm, Hans Christian Andersen, Umberto Eco (The name of the Rose), Robert Lewis Stevenson (Treasure Island), Edgar –Alan Poe (The Gold Bug), J.R.R. Tolkien (The Hobbit), Voltaire (Zadig), Jules Verne (20 000 milja pod morem), Edgar Rice Burrough, Denis Diderot (Les Bijoux indiscrets), Montesquieu (Les Letres persanes), Charles Dickens, William Beckford (Vathek), Potocki, Jacques Cazotte (Le Diable amoureux), Thomas Moore (Lalla Roukh), Lord George Gordon Byron, Herman Melville (Moby Dick), James Joyce (Ulysses), Marcel Proust (A la recherche du temps perdu), Jorge LuisBorges, Salman Rushdie, Goethe, Walter Scot, William Thackaray, Wilkie Collins, Elizabeth Gaskell, Nodier, Flaubert, Stendal, Dima, Gerard de Nerval, Gobineau, Puškin, Tolstoj, Hofmannsthal, Sir Artur Conan Doyle, W.B. Lovecraft, A.S. Byatt, Angela Carter… te filmove koji su inspirirani ovim kolosalnim djelom svjetske književnosti: počev od filmskih početaka Georgesa Meliesa preko Siera Madre, Pljačkaša izgubljene lađe, Otimača izgubljenog kovčega itd.
Foto: Wikipedia
Robert Irwin je nesumnjivi erudita: da bi se komparativno proučavala zapadna i orijentalna literatura, posebice i ciljano Hiljadu i jedna noć, onda se mora iščitati brdo knjiga. Kako drukčije objasniti činjenicu da svako navedeno djelo, svakog navedenog zapadnog autora, koje se uspoređuje sa zbornikom priča Noći, ima utemeljenu naučnu argumentaciju i sa književno-teorijskog, i sa književno-historijskog i sa književno-kritičkog stanovišta.
Kada bi neki novi Robert Irwin, vjerovatno umoran od ove iscrpne studije, kritičkim skalpelom secirao zapadnoevropsku kinematografiju, vjerujem da bi pronašao čak i više uticaja Hiljadu i jedne noći na tu sinkretičku, sedmu umjetnost negoli na književnost. Ovako, Pier Paolo Pasolini, začešljani Bolonjez izbrazdana osmijeha, pjesnik, filmski reditelj, intelektualac par excellence, ostaje samo kao schlagwort budućim tragačima blaga što je pohranjeno u korice tog grandioznog zbornika.
Foto: Public Box
Hiljadu i jedna noć na Zapadu, djelo Roberta Irwina, u prijevodu Enesa Karića, posmatrano kao izdavački poduhvat u Bosni i Hercegovini, mora se staviti visoko na ljestvicu jer je izvanrednošću prijevoda postavilo neke nove, visoke standarde. Jedina zamjerka koja se može uputiti na adresu prijevoda ne ide prevodiocu već lektoru, i to zbog nedosljednosti. Riječi stranog porijekla u prijevodu su nedosljedno korištene u izvornom obliku i tzv. vukovskom pisanju, a njihova migracija u zagradu i izvan nje može ponekad zbuniti čitaoca. No, ovaj lektorski nedostatak (koji je btw ortografski jasno normiran) može se komotno i neopaženo baškariti u hladovini ovog velikog stabla što je natkrilo cijelu zapadnjačku literaturu.
I nakon proširivanja svojih vidika ovom knjigom jednako se ne mogu oteti dojmu kako orijentalna književnost vrši stravičan uticaj na Zapad upravo prozom, a ne poezijom. Cijeli se islamski svijet, naime upinje dokazati kako je upravo poezija ono najvrjednije što je stvoreno na ovim geografskim širinama, a Zapad se jednako i sa posebnim užitkom napaja upravo na proznim izvorima Hiljadu i jedne noći tumačeći uvijek i iznova (da parafraziram Pasolinija) ne jedan, već mnoge snove iz Noći.
Robert Irwin, Hiljadu i jedna noć na Zapadu,
izd. Ljiljan, Sarajevo, 1999. godine.
preveo Enes Karić
(© Safet Berbić, april 2011.)